Cmentarz ewangelicki - Brzeźno (gm. Lipno)

del.icio.usFacebook


Położenie cmentarza - mapy

y0owlUb4Bgz8rF0eFZAyJOYW3I8K_hfkU3oUJ-19H7oNL7jpiei_zS-NrVEdQavVSAgg09WHJFSFfEdr3Wk=w320

Opis cmentarza

las.png mennonici.png Znak_Zabytkowy.jpg
Położenie

Cmentarz położony naprzeciwko cmentarza rzymskokatolickiego. Jadąc od strony Lipna mijamy Maliszewo i po ok. 1 km za Maliszewem mamy przy drodze czynny cmentarz parafialny. Zaraz po drugiej stronie drogi tuz za rowem przeciwpożarowym znajduje się cmentarz. Od północy graniczy z drogą, a z pozostałych stron z lasem.

Podstawowe informacje
Data założenia p. XIX w.
Wyznanie ewangelicki
Ówczesna parafia Osówka (od 1838), Lipno (1793-1838), Białowieżyn (1780-1793)
Status nieczynny
Powierzchnia ~0,59 ha
Nr działki Nie wyodrębniono, na terenie działki 2299/3
Kształt prostokąt
Najstarszy zachowany nagrobek pocz. XX w.
Istniejąca dokumentacja ?
Zagrożenia śmieci, dewastacja
Stan zachowania ZŁY, Typ III

Cmentarz wpisany do rejestru zabytków, nr rej. 347/A z 29.06.1994. Teren jest własnością Lasów Państwowych, a administratorem Nadleśnictwo Dobrzejewice. Według Banku Danych o Lasach jest to obszar wydzielony o adresie leśnym 12-05-2-08-299 i oznaczony literą "k".
Zgodnie z informacjami włocławskiego WUOZu cmentarz powstać miał na początku XX wieku.

Roślinność
Drzewa dąb, akacja, klon, sosna, świerk…
Krzewy lilak, …
Inne bluszcz, konwalia…

Układ wewnętrzny cmentarza zatarty. Układ zewnętrzny częściowo czytelny. Brak zarejestrowanych pomników przyrody.

Nagrobki i inne elementy
Nagrobki
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mogiły obmurowane TAK 10 I poł. XX w. beton
Mogiły obmurowane z postumentem TAK 10 k. XIX - I p. XX w. beton, piaskowiec -
Mogiły ziemne ? - - - -
Pola grobowe TAK 1 I p. XX w. beton -
Krzyże NIE - - - -
Postumenty TAK 12 I poł. XX w. beton, piaskowiec, lastryko -
Cenotafy NIE - - - -
Cippusy NIE - - - -
Grobowce NIE - - - -
Płyty poziome NIE - - - -
Przyścienne NIE - - - -
Inne NIE - - - -
RAZEM > 33 stanowisk
Elementy
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mur ogrodzeniowy NIE - - - istniało żeliwne ogrodzenie
Brama NIE - - - -
Kościół NIE - - - -
Kaplica NIE - - - -
Inne NIE - - - istniał drewniany krzyż w południowej stronie cmentarza według zdjęcia z 2006

Według informacji potomków przedwojennych mieszkańców na cmentarzu zakopano 7 żołnierzy niemieckich zastrzelonych przez czerwonoarmistów. Dokładne miejsce ich pochówku pozostaje nieznane.
Zgodnie z inwentaryzacją fundacji AriAri na cmentarzu znajduje się 50 nagrobków.

Inskrypcje


Brak nagrobków:

  • David Pick (1852 - 21.07.1928)
  • Amalie Dalmann (1910 - 23.12.1935)
  • Luise Wiese (1864 - 05.06.1932)

Galeria zdjęć

fot. Michał P. Wiśniewski, 2018

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24
{$caption}
fot. 25
{$caption}
fot. 26
{$caption}
fot. 27

Renowacja

W 2016 roku z inicjatywy Fundacji AriAri dzieci ze szkoły podstawowej w Maliszewie przeprowadziły prace inwentaryzacyjne na terenie cmentarza. Odbyło się także nabożeństwo ekumeniczne. Trudno jednak twierdzić wzorem przekazu prasowego, że doszło do odrestaurowania cmentarza.


Osadnictwo w Brzeźnie

Historia

Najstarsze informacje o istnieniu Brzeźna pochodzą z 1321 roku. Młyn powstał w 1435. Był to majątek prywatny w rękach m. in. Brzezińskich (poł. XVI w), Rościszewskich (poł. XVIII w. - p. XX w.), Skibińskich (p. XX - 1917), Tymienieckich, którzy byli ostatnimi właścicielami. W okresie okupacji hitlerowskiej do końca 1941 zarządzał baron von Rosen wywodzący się z Niemców bałtyckich.
Niemieccy koloniści przybyli do Brzeźna na zaproszenie Rościszwskich w 1792. Nieco wcześniej własnym sumptem postawili we wsi kościół katolicki (1789) będący filią parafii w Bobrownikach. Właściciele postawili sobie ambitny cel, przekształcić majątek w lokalny ośrodek przemysłowy, a kto wie może nawet miasteczko. Dlatego pierwszymi osadnikami prócz rolników byli sukiennicy i tkacze. Niestety plany utworzenia warsztatów tkackich spełzły na niczym. Co prawda uruchomiono tu hutę szkła w 1832, która działała jeszcze w 1853, lecz ostatecznie nie udało się rozwinąć przemysłu, a rzemieślnicy pozostali na łasce właściciela. Ten nakazał wyrąbać część lasu, by dać im w dzierżawę ziemię i przekształcić w rolników. Uwłaszczenie nastąpiło w 1864. Ziemia była dość nieurodzajna, a wielu gospodarzy nie posiadało nawet 1 konia.
Pierwsza szkoła ewangelicka rozpoczęła funkcjonowanie w 1801 roku. Jeszcze w 1867 roku był to kantorat łączony Brzeźno-Gnojno. Najprawdopodobniej był to budynek drewniany, który już w XX wieku przebudowano na ceglany. Mieściła się tam klasa, sala do modlitwy oraz dwupokojowe mieszkanie dla nauczyciela. Obok stała dzwonnica. Dzwony uruchamiano na nabożeństwa i przy każdym pogrzebie. Brzeźno do 1838 podlegało pod parafie ewangelicką w Lipnie, a od 1838 pod Osówkę. Raz bądź dwa razy w miesiącu przyjeżdżał pastor Lewandowski z Osówki wyprawić nabożeństwo. W 1934 powstała orkiestra puzonistów. Kantorat był dość liczny. W 1930 należało do niego 158 rodzin, co z pewnością daje wynik powyżej 600 osób. Choć według pierwszego spisu powszechnego w 1921 roku ewangelicy w Brzeźnie stanowili niecałe 38% mieszkańców to w okoliczne rumunki: Banachy, Celiny, Czarnarola, Jeziorne Łąki, Konstantynów, Lipowiec, Oparczyska, Olszowe Błoto, Trzciniak i Wilczyska były w całości zamieszkane przez protestantów. Nic więc dziwnego, że cmentarz liczy 0,6 ha.

Ludzie

Kantorzy w kolejności: Johann Leppert, Andreas Krause, Daniel Krause, Karl Tews, Ludwig Rase, Wilhelm Kelm, Otto Rangenau, Paul Kollath, Hermann Tomm, Adolf Mann
Kościelny: Julius Werner
Nazwiska z okesu międzywojennego: Beiersdorf, Bonkowski, Bretzke, Brudnicki, Dorn, Feld, Fagin, Friedrich, Gablicke, Harbart, Hauk, Hein, Jabs, Janke, Kieselbach, Klatt, Krampitz, Kuhnke, Lenz, Mann, Mielke, Muller, Pankratz, Peplau, Pflugardt, Pomerenke, Reck, Rindfleisch, Rossol, Runkehl, Schmidt, Utke, Witt, Zabel
Nazwiska ewangelików z Brzeźna (okres okupacji): Kutz, Kruger, Muller, Witt, Kunke, Ebner, Steinke, Ott, Heise, Schmidt, Kieselbach, Krampitz, Tober, Klatt, Harbart
Nazwiska ewangelików z kolonii Komorowo, Stawiska, Czarna Rola i Banachy (okres okupacji): Friedrich, Brandenburg, Rossol, Sommer, Dreiter, Batke, Gablitzke, Dobslaf, Braun, Reck, Gertz, Pieck, Werner, Schmidt, Janke, Eggert, Pomerenke, Gahr, Bottcher

Internowani w 1939: Gustav Ladzik, August Schmidt, Artur Block, Adolf Kutz, August Friedrich, Eduard Ott, Adolf Witt


Bibliografia:

  1. 3728 Kikul, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, OKH/G StdH, 1940. comp.jpg
  2. E. H. Busch, Beitrage zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der Ev.-Augsburg. Gemeinden im Konigreich Polen, Leipzig, 1867, s. 184.
  3. P. Gałkowski, Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX - XX wieku, Rypin, 1997, s. 139, 173. comp.jpg
  4. W. Gawarecki, Opis topograficzno - historyczny Ziemi Dobrzyńskiéy, Płock, 1827, tabelka na końcu. comp.jpg
  5. E. Eichelkraut, Deutsche Dorfer im Kreis Lipno, Dobriner Land, Teil I, Wuppertal, 1996, s. 19-27.
  6. E. Eichelkraut, Deutsche Dorfer im Kreis Lipno, Dobriner Land, Teil II, Wuppertal, 2000, s. 129.
  7. E. Eichelkraut, Deutsche Dorfer im Kreis Lipno, Dobriner Land, Teil III, Wuppertal, 2010, s. 75-78.
  8. K. Kłodawski, Z dziejów parafii ewangelicko-augsburskiego wyznania w Lipnie (od końca XVIII wieku do roku 1914), "Notatki Płockie", 2008, nr 3, s. 6. comp.jpg
  9. E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939. Eine Parochialgeschichte in Einzeldarstellungen. Vierkirchen über München : Selbstverlag des Verfassers, 1971, s. 62-63.
  10. Odrestaurowali cmentarz w Brzeźnie, "Gazeta CLI", wyd. internetowe z 30.12.2016, https://lipno-cli.pl/artykul/odrestaurowali-cmentarz/111269
  11. O projekcie zapomniane cmentarze na Kujawach 2016, "Notatki z terenu", 2016, t.1, s. 11, 12.
  12. Rys historyczny Brzeźna, http://nasze.kujawsko-pomorskie.pl/ciekawostki/miejscowosci/b/65-brzezno-gm-lipno-pow-lipnowski.html
  13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 1, Miasto Stołeczne Warszawa, Województwo Warszawskie. Warszawa: GUS, 1925, s. 58. comp.jpg
  14. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. I, s. 414. comp.jpg
  15. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 30 września 2017 r. comp.jpg
  16. Zdjęcia cmentarza w Brzeźnie na Upstreamvistula.org z 2006. comp.jpg

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 License