Cmentarz ewangelicki - Dragacz
Położenie cmentarza - mapy
Opis cmentarza
Położenie
Cmentarz położony na terenie zabudowanym pośrodku wsi przy drodze. Po przejechaniu mostu kierujemy się na drogę wojewódzką nr 207 w stronę Wielkiego Lubienia. Około 600 m. za "Białą Karczmą" widzimy drogę na lewo i przystanek PKS po lewej stronie. Tam zjeżdżamy w lewo i po ok. 350 m. po prawej stronie mamy cmentarz. Sąsiaduje od północy z polem uprawnym, od wschodu i południa z terenem gospodarstwa domowego, a od zachodu z drogą.
Podstawowe informacje
| Data założenia |
przynajmniej XVIII w. (prawdopodobnie powstał już po zasiedleniu przez menonitów k. XVI w.) |
| Wyznanie |
menonicko-ewangelicki |
| Ówczesna parafia |
Górna Grupa (od 1854), Grudziądz (przed 1854); mennonici - zbór w Grupie |
| Status |
nieczynny |
| Powierzchnia |
~ 0,22 ha |
| Nr działki |
113 |
| Kształt |
czworokąt nieforemny |
| Najstarszy zachowany nagrobek |
prawdopodobnie poł. XIX w. |
| Istniejąca dokumentacja |
|
| Zagrożenia |
śmieci, dewastacja |
| Stan zachowania |
UPORZĄDKOWANY, Typ VIa |
| Data zamknięcia, likwidacji |
1945?, - |
Cmentazr uporządkowany i ponownie zdewastowany.
Roślinność
| Drzewa |
dąb, kasztanowiec, … |
| Krzewy |
- |
| Inne |
trawa, … |
Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Układ cmentarza czytelny.
Nagrobki i inne elementy
| Nagrobki |
| Rodzaj |
Istnienie |
Ilość |
Data powstania |
Materiał |
Uwagi |
| Cenotafy |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Cippusy |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Grobowce |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Krzyże |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Obejścia |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Obeliski |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Mogiły obmurowane |
TAK |
? |
IV ćw. XIX w. - I poł. XX w. |
lastryko, beton, piaskowiec |
- |
| Mogiły ziemne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Płyty poziome |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Płyty pionowe |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Postumenty |
TAK |
? |
poł. XIX w. - I poł. XX w. |
lastryko, beton, piaskowiec |
- |
| Przyścienne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| ŁĄCZNIE |
ok 100 stanowisk |
| Elementy |
| Rodzaj |
Istnienie |
Ilość |
Data powstania |
Materiał |
Uwagi |
| Mur ogrodzeniowy |
TAK |
- |
2003 |
siatka ogrodzeniowa |
pozostałości po słupach z dawnego ogrodzenia |
| Brama |
TAK |
1 |
2003 |
- |
brak furtki |
| Kościół |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Kaplica |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Inne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
Inskrypcje
Galeria zdjęć
fot. Michał P. Wiśniewski, 2015
 |
| fot. 1 |
 |
| fot. 2 |
 |
| fot. 3 |
 |
| fot. 4 |
 |
| fot. 5 |
 |
| fot. 6 |
 |
| fot. 7 |
 |
| fot. 8 |
 |
| fot. 9 |
 |
| fot. 10 |
 |
| fot. 11 |
 |
| fot. 12 |
 |
| fot. 13 |
 |
| fot. 14 |
 |
| fot. 15 |
 |
| fot. 16 |
 |
| fot. 17 |
 |
| fot. 18 |
 |
| fot. 19 |
 |
| fot. 20 |
 |
| fot. 21 |
 |
| fot. 22 |
 |
| fot. 23 |
 |
| fot. 24 |
 |
| fot. 25 |
 |
| fot. 26 |
 |
| fot. 27 |
 |
| fot. 28 |
 |
| fot. 29 |
 |
| fot. 30 |
 |
| fot. 31 |
 |
| fot. 32 |
 |
| fot. 33 |
 |
| fot. 34 |
 |
| fot. 35 |
 |
| fot. 36 |
 |
| fot. 37 |
 |
| fot. 38 |
 |
| fot. 39 |
Renowacja
Renowację dokonano w 2003 roku w ramach realizacji programu "Kultura bliska 2002" organizowanego przez Fundację Wspomagania Wsi. Organizatorem i koordynatorem akcji porządkowo-renowacyjnej był ówczesny dyrektor GOKSIRu w Górnej Grupie, Pan Jan Kalinowski. Akcja nie byłaby możliwa bez pomocy UG Dragacz. Wykarczowano zbędną roślinność, dzięki czemu cmentarz "wyszedł" na światło dzienne, dokonano oprysku biobójczego, część nagrobków odkopano i postawiono na swoim miejscu, utworzono ogrodzenie. W programie wspomniano także o tablicy informacyjnej jednak nie zastaliśmy jej.
Niestety cmentarz padł ofiarą dewastacji w 2009. Zniszczono wówczas wiele nagrobków, w tym stelę Johanna Bartela z ok. 1850 i nagrobek starszego gminy menonickiej Wilhelma Tyarta i jego syna Heinricha poległego w I wojnie światowej.
Osadnictwo w Dragaczu
Historia
Najstarszy wzmianki o Dragaczu znajdziemy w kronikach kościelnych z Ii połowy XVI w. Była to królewszczyzna podlegająca pod starostwo grudziądzki, choć leżała na terenie ówczesnego województwa pomorskiego. Pierwszy olęder, menonita Dreier otrzymał przywilej w 1591, kolejni podpisali kontrakt dzierżawny w 1592 na 50 lat. Kolejne znane nam kontrakty spisano w 1640 i 1740.
Menonici posiadali we wsi własna szkołę i uczęszczali do zboru w Grupie należąc do menonickiej gminy Mątawy-Grupa. W okresie międzywojennym ich społeczność liczyła w Dragaczu ponad 30 osób. Ewangelicy od 1854 należeli do parafii ewangelickiej w Górnej Grupie. Niedaleko cmentarza funkcjonowała także kaplica ewangelicka. Pierwszy spis powszechny z 1921 podaje, że stanowili 36% populacji wsi. W drugim spisie z 1931 było ich prawie 14%. W tym okresie w Dragaczu mieszkało dużo ludności robotniczej, pracującej w Grudziądzu.
W wyniku powodzi znaczne szkody w Dragaczu zanotowano w 1635, 1651, 1663, 1708, 1713, a także w 1924.
Ludzie
Lista strat w I wojnie światowej zawiera następujące nazwiska: Amsel, Arndt, Dietrich, Dirks, Dombrowski, Jankowski, Kieper, Linder, Mielcke, Salewski, Schlacht, Schonwald, Tolksdorf, Vogler, Werner, Wollert
Księga adresowa z 1928 r. wymienia następujące nazwiska: Andrzejewski (zajazd), Bayer (krawiec), Deręgowski (wyszynk), Kasper (szewc), Klass (rzeźnik), Kopper (gospodarz), Kuhn (kowal, piekarz), Leszka (kowal), Tyart (gospodarz), Wiśniewski (wyszynk)
Księga telefoniczna z 1939 r. wymienia następujące nazwiska: Berent, Brzeziński, Ewert, Kikulski (wójt), Schulz, Tyart
Bibliografia:
- 2478 Feste Coubiere, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Preuss. Landesaufnahme, 1900.
- A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen. Neidenburg, 1890, s. 532-533.
- J. Kalinowski, Realizacja programu "Ratujmy cmentarze naszych przodków", 2003, http://goksirggrupa.republika.pl/fototeka_pliki/cmentarze.htm
- Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1147.
- Z. Ludkiewicz, Osady holenderskie na Nizinie Sartowicko-Nowskiej, Toruń-Warszawa, 1934, s. 12, 16, 19, 22, 31, 48, 50, 51, 73, 75, 76, 78, 79, 84, 88, 95, 105, 126, 128.
- H. Maercker, Eine polnische Starostei und ein preußischer Landkreis. Geschichte des Schwetzer Kreises 1473-1873, Band II, "Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, 1886-1888, H. 17-19", s. 183-184.
- A. Mańkowski, J. Paczkowski, Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim, malborskim w 1664, Toruń: TNT, 1938, s. 81.
- K. Mikulski, Zarys dziejów osadnictwa olęderskiego w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem woj. bydgoskiego), "Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu", 1996, z. 1, s. 107.
- M. Skiwska, Mennonici na terenie basenu grudziądzkiego XVI - XVIII wieku, Grudziądz, 2002, s. 17, 18, 30, 32, 34, 46, 49, 50, 53, 68, 71, 84, 89, .
- Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Pomorskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 48.
- Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów, Bydgoszcz, 1939, s. 73, 74, 75, 78, 79.
- F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. XII, s. 442.
- Dragacz w Katalogu zabytków osadnictwa olęderskiego, http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=488
- Zdjęcia cmentarza w Dragaczu na Marienburg.pl, http://www.marienburg.pl/viewtopic.php?t=7661
