Cmentarz ewangelicki - Iłowo I

del.icio.usFacebook


Położenie cmentarza - mapy

rFpx_8MzlGkVr6WZLewyQNQ104Q7hm7LpyyCfnnJAhLKCt4WZrviWtcrN3squEXRuPTbFGSOerwt_h0Ahys=w320

Opis cmentarza

polny.png rodowy.png
Położenie

Cmentarz położony ok. 350 metrów na północ od centrum wsi. Jest to dobrze widoczny pagórek przy drodze prowadzącej z Iłowa w kierunku jeziora Juchacz. Przejeżdżając przez wieś od strony Radońska należy kierować się na Jazdrowo. Dojeżdżamy do skrzyżowania gdzie mamy drogowskaz prowadzący na Jezioro Juchacz i tak też skręcamy, czyli w prawo (inny drogowskaz pokazuje w tym kierunku trasę do osady Zaleśniak). Po ok. 350 metrach po lewej stronie mamy zalesiony pagórek z bramą i resztkami kamiennego muru. Od wschodu cmentarz graniczy z drogą, a z pozostałych stron z gruntami uprawnymi.

Podstawowe informacje
Data założenia między IV ćw. XVIII w., a 1819
Wyznanie ewangelicki
Ówczesna parafia Sypniewo (od 1888), Stare Gronowo - Batorowo - Myśligoszcz (1722-1888), Stare Gronowo (1657-1722)
Status nieczynny
Powierzchnia ~0,57 ha
Nr działki 243
Kształt zbliżony do prostokąta
Najstarszy zachowany nagrobek IV ćw. XIX w.
Istniejąca dokumentacja Karta cmentarza, oprac. T. Swat, 1988
Zagrożenia śmieci, dewastacja, likwidacja
Stan zachowania ZŁY, Typ III
Data zamknięcia, likwidacji 1945?, -
Roślinność
Drzewa dąb, klon, świerk, jesion, wiąz…
Krzewy lilak, …
Inne bluszcz, …

Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Układ wewnętrzny cmentarza w większości nieczytelny.

Nagrobki i inne elementy
Nagrobki
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mogiły obmurowane TAK ? k. XIX - I poł. XX w. beton, lastryko
Mogiły obmurowane z postumentem TAK ? k. XIX w. - I p. XX w. piaskowiec, beton, lastryko -
Mogiły ziemne TAK >2 - - jedna znaczona krzyżem drewnianym
Pola grobowe TAK 2 k. XIX /p. XX w. granit, lastryko, beton 1 w południowo zachodnim rogu dla właścicieli majątku
Krzyże NIE - - - -
Postumenty TAK ? k. XIX / pocz. XX w. - I poł. XX w. piaskowiec, beton, lastryko -
Cenotafy NIE - - - -
Cippusy NIE - - - -
Grobowce TAK >1 ? cegła -
Płyty poziome TAK 1 I poł. XX w. beton -
Przyścienne NIE - - - -
Inne NIE - - - -
RAZEM ok. 40 stanowisk
Elementy
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mur ogrodzeniowy TAK - XIX w. kamień polny, cegła
Brama TAK 1 k. XIX w. cegła 2 słupki bez żeliwnych furt
Kościół NIE - - - -
Kaplica NIE - - - -
Inne NIE - - - -

Na cmentarzu pochowano członków rodziny właścicieli majątku, rodu Seifert i Wilckens. Niewykluczone, że także Langner. Niestety nie możemy potwierdzić, czy znana wyłącznie ze zdjęcia karty cmentarza Charlotte Seifert z domu Wilckens rzeczywiście zmarła w 1890. Tak napisano w karcie cmentarza jednak brak jej w aktach zgonu USC Iłowo z 1890. Natomiast w tym samym roku wspomniana księga USC odnotowuje śmierć brata Karla Langnera, Alberta Leopolda Adolfa Langnera (10.04.1834-15.04.1890). Z treści aktu dowiadujemy się, że również wymienieni Langnerowie byli spokrewnieni po kądzieli z Wilckensami.

Inskrypcje


Galeria zdjęć

fot. Michał P. Wiśniewski, 2016

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24
{$caption}
fot. 25
{$caption}
fot. 26
{$caption}
fot. 27
{$caption}
fot. 28
{$caption}
fot. 29
{$caption}
fot. 30
{$caption}
fot. 31
{$caption}
fot. 32
{$caption}
fot. 33
{$caption}
fot. 34
{$caption}
fot. 35
{$caption}
fot. 36

WUOZ Toruń, oddział w Bydgsozczy, oprac. T. Swat, 1988

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5

Renowacja

Nie przeprowadzono.


Osadnictwo w Iłowie

Historia

Pierwsza wzmianka pochodzi z 1453 (1370) roku. Była to wieś należąca do właścicieli majątku Sypniewo. Tutejszy folwark wchodził w skład dóbr sypniewskich do połowy XIX wieku, a potem stał się samodzielnym majątkiem z kilkoma folwarkami. W XV wieku właścicielami była rodzina Sypniewskich, a następnie Potuliccy, Białośliwscy, Witosławscy, Działyńscy, a od 1711 do 1824 Goetzendorf-Grabowscy. Z powodu zadłużenia odsprzedali swoje dobra Bankowi Królewskiemu w Berlinie, a ten sprzedał rodzinie Wilckens w 1830. O ile Sypniewo pozostało w rękach Wilckensów nieprzerwanie do 1945 roku to Iłowo było ich do 1854 (i potem od 1909). Będąca właścicielką od 1849 roku Dorothea Sophie Wilckens z domu Willich oddała Iłowo córce w 1854. Johanna Charlotta Elisabeth była wówczas już wdową po profesorze medycyny Philipie Magnusie Seifercie (zmarł w 1845). Mieli 3 córki: Charlotte Emmę (zm. 1863), Charlotte Augustę i Charlotte Elisabeth. Ta pierwsza wyszła za Karola Langnera i on został właścicielem Iłowa w 1856. Rok później król Fryderyk Wilhelm IV nadał dobru Iłowo tytuł majątku rycerskiego. Langnerowie mieli przynajmniej 2 dzieci: Karl Ferdinand (ur. 1857) i Emma Katharina (ur. 1863). Karl Langner był m. in. deputowanym do sejmiku powiatowego, a od 1894 członkiem sejmiku prowincji zachodniopruskiej. Jego córka Emma Katharina wyszła za mąż za członka rodu von der Goltz (właściciele Krzecka, woj. zachodniopomorskie) i to ona na podstawie testamentu Langnera została właścicielką Iłowa. Baronowa jednak sprzedała w 1896 majątek Moritzowi Bruckmannowi, a ten z kolei przekazał go swojemu synowi Moritzowi II. Po blisko 60 latach nieobecności, w 1909 do Iłowa wracają dawni właściciele z Sypniewa, Wilckensowie, którzy tytuł szlachecki otrzymują w 1913. W tym samym roku Fritz von Wilkens umiera, a Iłowem do 1945 władają spadkobiercy jego rodu.
W skład majątku Iłowo wchodziły: gorzelnia, młyn, tartak, mleczarnia, cegielnia, wiatrak oraz torfowisko. Do tego dochodził folwark Klementynowo założony w 1820 roku gdzie mieściła się w XIX w. huta szkła i prywatna szkoła katolicka. Prócz majątku wedle dokumentu z 1819 we wsi istniał majątek wolnosołysi, było 4 gospodarzy, 11 zagrodników, 5 komorników, dom pracy, dom leśniczego, szałas, kuźnia, karczma ze stajnią, dom sołtysa i szkoła z 3 izbami gdzie mieszkał nauczyciel.
Ta ostatnia informacja jest istotna dla dziejów protestantyzmu w Iłowie. Akta wizytacyjne parafii sypniewskiej z 1767 nie wymieniają Iłowa pośród miejscowości, w których luteranie posiadają nauczycieli, szkoły i cmentarze. Takie instytucje posiadały już według wizytacji Jazdrowo i Radońsk. Z kolei opisujący dzieje reformacji (wyd. 1850) na terenie Prus Zachodnich Ernst Lambeck wymienia Iłowo jako miejscowość, w której odbywają się niedzielne nabożeństwa. Możemy zatem przyjąć, że szkoła pełniąca funkcje domu modlitwy (a także cmentarz) powstał między IV ćw. XVIII wieku, a 1819 rokiem. Tutejsi protestanci podlegali jednej z najstarszych w regionie parafii ewangelickiej w Starym Gronowie. Dopiero w 1888 przypisano ich do nowo powstałej parafii ewangelickiej w Sypniewie. Natomiast w 1905 nastąpiło poświęcenie wybudowanego kościoła ewangelickiego w Iłowie. Był on filiałem parafii w Sypniewie. Dziś to parafia rzymskokatolicka pw. Św. Andrzeja Boboli. Ewangelicy w końcu lat 60. XIX wieku stanowili prawie 72% mieszkańców. Tuz po odzyskaniu niepodległości przez Polskę ich ilość spadła nieznacznie do 69% w 1921 roku. Jednak według statystyk z 1938 ilość Niemców (wśród których mogli być także katolicy) wynosiła 37% populacji Iłowa.

Ludzie

Lista strat z I wojny światowej: Bankert, Bettin, Bialczyk, Bleck, Bock, Bottcher, Dass, Dumke, Geschke, Hass, Israelski, Janke, Jeschke, Kaczmarowski, Kalwicki, Kistan, Kluska, Knaack, Knorr, Kroeber, Kubatzki, Maeck, Malzahn, Marlewski, Meyer, Młodzik, Nowak, Reetz, Reinke, Ristau, Sacha, Schiedlowski, Schleif, Schlichthobtz, Schluter, Schmechel, Schonke, Skalski, Socha, Stach, Tetzlaff, Thiede, Totz, Wolff, Wrase, Zuhlke

Nauczyciele w 1925: Michał Rynk

W księdze adresowej z 1928 r. wymieniono nazwiska: Białczyk (artykuły kolonialne), Brenner (kołodziej), Dietrich (karczma), Gustav Maeck (właściciel ziemski, 50ha), Gottfried Marquardt (właściciel ziemski, 68ha), Weincke (tartak parowy), Anna Wilkens (właścicielka ziemska, 1136ha, gorzelnia)


Bibliografia:

  1. E. Calier, Powiat nakielski w XVI stuleciu. Szkic geograficzno-historyczny, Poznań: W. Simon, 1886, s. 19. comp.jpg
  2. J. Dorawa, Szkice z dziejów wsi podsępoleńskich, [w:] "Dzieje Sępólna Krajeńskiego" pod red. Z. Biegańskiego, 2010, s. 514-517.
  3. J. F. Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preussen, Marienwerder, 1789, s. 136. comp.jpg
  4. A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen. Neidenburg, 1890, s. 487-488. comp.jpg
  5. Informacje o Iłowie na stronie powiatu sępoleńskiego, https://www.powiat-sepolno.pl/192,ilowo
  6. E. Jacobson, Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder, 1868, s. 6-7. comp.jpg
  7. Kalendarz nauczycielski na rok 1925, Tuchola, 1924, s. 49. comp.jpg
  8. Karta cmentarza, oprac. T. Swat, 1988.
  9. Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1165. comp.jpg
  10. A. Lambeck, Geschichte der Begründung und des Wachsthums der Reformation in Westpreußen, 1850, s. 165. comp.jpg
  11. P35 S25 LUTOWO, 1:25 000, WIG, 1935. comp.jpg
  12. F. W. F. Schmidt, Der Der Kreis Flatow in seinem gesammten Beziehungen, Thorn, 1867, s. 96, 283. comp.jpg
  13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Pomorskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 42. comp.jpg
  14. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. III, s. 271. comp.jpg
  15. M. Wojciechowski, Powiat sępoleński w latach 1920-1939, 2009, s. 147.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 License