Cmentarz ewangelicki - Mątawy

del.icio.usFacebook


Położenie cmentarza - mapy

montau.PNG

Opis cmentarza

polny.png mennonici.png
Położenie

Cmentarz położony był przy głównej drodze przechodzącej przez wieś, ok. 220 m. na północ w kierunku Nowego, za dawnym zborem mennonickim, obecnie parafią rzymskokatolicką pw. NMP. Od północy sąsiaduje z pastwiskiem, od wschodu z polami uprawnymi, od południa z terenem zarezerwowanym na ewentualne powiększenie cmentarza, a od zachodu z drogą przechodzącą przez wieś.

Podstawowe informacje
Data założenia Trudno określić jednoznacznie wiek cmentarza. Wiadomo, że pierwszy cmentarz położony był przy pierwszym domu modlitwy juz w 1586 r., czyli tam gdzie stoi dziś murowany kościół. Z powodu wielokrotnych doniesień o podtopieniach zapewne został przeniesiony, być może dopiero po zakończeniu wojen napoleońskich, podczas których wieś ucierpiała. Domniemanie: I ćw. XIX w.
Wyznanie mennonicko-ewangelicki
Ówczesna parafia Nowe (od 1774), mennonici - zbór w Mątawach
Status zlikwidowany
Powierzchnia ~ 0,20 ha
Nr działki 104
Kształt zbliżony do prostokąta
Najstarszy zachowany nagrobek III ćw. XIX w. (po 1856)
Istniejąca dokumentacja Karta cmentarza, oprac. B. Sądowski, 1987.
Zagrożenia -
Stan zachowania ZLIKWIDOWANY, Typ V
Data zamknięcia, likwidacji 1945?, 1987
Roślinność
Drzewa lipa
Krzewy -
Inne trawa

Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Układ cmentarza nieznany. Najprawdopodobniej dzisiejsza aleja odzwierciedla starą.

Nagrobki i inne elementy
Nagrobki
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Cenotafy NIE - - - -
Cippusy NIE - - - -
Grobowce NIE - - - -
Krzyże NIE - - - -
Obejścia NIE - - - -
Obeliski NIE - - - -
Mogiły obmurowane NIE - - - -
Mogiły ziemne NIE - - - w 1987 r naliczono 36 sztuk
Płyty poziome NIE - - - -
Płyty pionowe TAK 1 po 1856 piaskowiec stela sklejona i wystawiona przy kaplicy
Postumenty NIE - - - -
Przyścienne NIE - - - -
ŁĄCZNIE 1
Elementy
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mur ogrodzeniowy TAK - k. XX w. - siatka ogrodzeniowa
Brama TAK 1 k. XX w. żelazo od strony ulicy
Kościół NIE - - - -
Kaplica TAK 1 k. 80. XX w. - kaplica przedpogrzebowa
Inne NIE - - - -

Podstawowe informacje i ilości nagrobków odnoszą się do nieistniejącego cmentarza protestanckiego, roślinność i inne elementy cmentarza do czasów współczesnych.

Inskrypcje


Isaach Kopper urodził się w 1809 roku. Był nauczycielem, a w latach 1850-1856 starszym gminy mennonickiej. Zmarł 13 kwietnia 1856 roku. Żona to Anna z domu Nickel (14.02.1810-21.09.1855) Mieli 12 dzieci i mieszkali w Małym Zajączkowie.


Galeria zdjęć

fot. Michał P. Wiśniewski, 2015

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3

fot. Karolina Falleńczyk, 2015

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5

Zdjęcia z karty cmentarza. Dzięki uprzejmości WUOZ w Toruniu, oddział w Bydgoszczy, oprac. B. Sądowski, 1987.

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11

Renowacja

Niemożliwa z powodu likwidacji cmentarza w 1987 r. Teren cmentarza został przekazany erygowanej w 1974 roku w dawnym zborze mennonickim parafii rzymskokatolickiej pw NMP KP. Nagrobki zostały zlikwidowane. Według mieszkańców postumenty i inne formy nagrobków wrzucono do jednego z oczek wodnych. Kilka lat temu jedną ze stel wyjęto z powrotem z bagna. Następnie sklejono i przymocowano przy ścianie kaplicy przedpogrzebowej. W 2015 r. UG Nowe postawił tablicę informacyjną traktującą o śmierci i dawnym cmentarzu protestanckim. Reszta nagrobków podobno cały czas tkwi w bagnie. Zdjęcia z 1987 roku pokazują, że oprócz steli rodziny Kapper istniała co najmniej jeszcze jedna stela.


Osadnictwo w Mątawach.

Historia

Najstarsze wzmianki o Mątawach pochodzą z 1374 roku. Wówczas musiały należeć do komturii pokrzywieńskiej. W czasach rzeczypospolitej szlacheckiej stały się królewszczyzną, a dokładniej mówiąc tenutą wydzierżawianą szlachcie. Zapewne z powodu wielokrotnych wylewów Wisły musiano dokonać powtórnego zasiedlenia. Doszło do tego w 1568 r. Wówczas sprowadzono do Mątaw olędrów i osadzono ich jak napisano na zajączkowskich pastwiskach. Kontrakt z olędrami podpisał Jan Dulski, starosta rogoziński. Przybysze byli bez wątpienia anabaptystami. Już od samego początku według dokumentów (1568) we wsi istniał drewniany dom modlitwy, który w 1898 r. został zastąpiony murowanym zborem. Mennonici skupieni byli w gminie wyznaniowej Mątawy-Grupa. Rygoryzm religijny oraz różnorakie kontrybucje nakładane w zamian za odstąpienie od służby wojskowej powodowały, że ich szeregi topniały i kolejne pokolenia przechodziły na luteranizm albo emigrowały w głąb Rosji, do Ameryki Płn. i Płd.. Ewangelicy należeli do parafii ewangelickiej w Nowem. Mątawy posiadały szkołę ewangelicką. Obecnie to przebudowany budynek plebanii.
Spisy statystyczne podają, że w 1868 r. większość stanowili ewangelicy - 55%, mennonitów było 39%, katolików 6%. Po odzyskaniu niepodległości spis powszechny wykazał 54% ewangelików, 34% katolików i 12% mennonitów. W 1931 proporcje były następujące: 27% ewangelików, 64% katolików i 9% mennonitów.

Ludzie

Lista strat w I wojnie światowej zawiera następujące nazwiska: Becker, Beyer, Boldt, Braun, Ewald, Finger, Frank, Franz, Golinski, Graczikowski, Grimski, Haberland, Jobs, Kientopp, Kliewer, Kruger, Laskowski, Lenz, Manke, Maziewski, Ostwald, Radtke, Rudiger, Sakschewski, Schielke, Schiemann, Solejewski, Thies, Thom, Wendt, Wollert, Wolke

Kalendarz nauczycielski z 1925 r. wymienia nauczycielkę: Agata Pilatówna

Księga adresowa z 1928 r. wymienia następujące nazwiska: Balzer (wiatrak), Boldt (właściciel ziemski), Franz (właściciel ziemski), Goertz (właściciel ziemski), Kliewer (rzeźnik), Konopatzki (kowal), Koppe (właściciel ziemski), Pomplun (zajazd), Schielke (kowal, młockarnia),

Księga telefoniczna z 1939 r. wymienia następujące nazwiska: Dietheim (serownia)

Księga adresowa z 1941 r. zawiera następujące nazwiska: Bohlt (wiatrak), Bunk (stolarz), Dietheim (serownia, mleczarnia), Kliewer (gościniec, rzeźnik), Konopatzki (kowal)


Bibliografia:

  1. 2478 Feste Coubiere, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Preuss. Landesaufnahme, 1900. comp.jpg
  2. Dane o Issachu Kopperze, http://gedbas.genealogy.net/person/show/1052411006 [dostęp: 01.09.2015]
  3. Dane o Annie Kopper z domu Nickel, http://gedbas.genealogy.net/person/show/1052411007 [dostęp: 01.09.2015]
  4. Deutsches Reichs Adressbuch. Die Ostgebiete, Berlin: Buch- und Tiefdruck Gesellschaft, 1941, s. 120. comp.jpg
  5. J. F. Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preussen, Marienwerder, 1789, s. 50, 68, 137. comp.jpg
  6. A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen. Neidenburg, 1890, s. 533-536. comp.jpg
  7. Kalendarz nauczycielski na rok 1925, Tuchola, 1924, s. 58. comp.jpg
  8. Karta cmentarza, oprac. B. Sądowski, 1987.
  9. Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1186. comp.jpg
  10. Z. Ludkiewicz, Osady holenderskie na Nizinie Sartowicko-Nowskiej, Toruń-Warszawa, 1934, s. 15, 17, 29, 30, 31, 33… . comp.jpg
  11. H. Maercker, Eine polnische Starostei und ein preußischer Landkreis. Geschichte des Schwetzer Kreises 1473-1873, Band II, "Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, 1886-1888, H. 17-19", s. 267-268. comp.jpg
  12. A. Mańkowski, J. Paczkowski, Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim, malborskim w 1664, Toruń: TNT, 1938, s. 91-93. comp.jpg
  13. K. Mikulski, Zarys dziejów osadnictwa olęderskiego w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem woj. bydgoskiego), "Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu", 1996, z. 1, s. 106, 107. comp.jpg
  14. Mątawy w Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, http://gameo.org/index.php?title=Montau_%28Kuyavian-Pomeranian_Voivodeship,_Poland%29 [dostep: 31. 08.2015]
  15. K. L. E. von Pritttwitz, Beiträge zur Geschichte des Jahres 1813, Podstdam, 1843, s. 40, 52. comp.jpg
  16. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Pomorskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 50. comp.jpg
  17. Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów, Bydgoszcz, 1939, s. 100. comp.jpg
  18. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. VI, s. 219. comp.jpg
  19. Mątawy w Katalogu zabytków osadnictwa olęderskiego, http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=492 [dostęp: 31.08.2015]

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 License