Położenie | Opis | Zdjęcia | Renowacja | Osadnictwo | Bibliografia
Położenie cmentarza - mapy
 |
Opis cmentarza
Położenie
Cmentarz położony w polu, w centrum wsi. Jadąc główna droga przechodzącą przez wieś (z Klamer w stronę Wielkich Łunaw) skręcamy w prawo zaraz za charakterystycznym budynkiem dawnej szkoły ewangelickiej w szutrową drogę. Po ok. 150 metrach po prawej stronie widzimy zagajnik oddalony od nas o niecałe 70 m. Tam znajduje się cmentarz sąsiadujący z nieużytkami i polami uprawnymi.
Podstawowe informacje
| Data założenia | I poł. XIX w.* |
| Wyznanie | ewangelicki |
| Ówczesna parafia | ewangelicy: Wielkie Łunawy (od 1855), Chełmno (1772-1855), protestanci w Chełmnie obecni od 1550, nabożeństwa w szkole w Wielkich Łunawach już w XVIII wieku; menonici: Sosnówka (od 1618) |
| Status | nieczynny |
| Powierzchnia | ~0,20 ha |
| Nr działki | 154 |
| Kształt | prostokąt |
| Najstarszy zachowany nagrobek | k. XIX / p. XX w. ? |
| Istniejąca dokumentacja | - |
| Zagrożenia | śmieci, dewastacja |
| Stan zachowania | ZŁY, Typ III |
| Data zamknięcia | 1945?, - |
[*] Według Mietza cmentarz miał powstać już w XVIII wieku. Przesłanką, która mogłaby to poprzeć jest zbudowanie pierwszej szkoły w 1781.
Roślinność
| Drzewa | kasztanowiec, akacja, olcha, brzoza, wierzba?… |
| Krzewy | lilak, grochodrzew… |
| Inne | trawa, bluszcz, … |
Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Układ cmentarza nieczytelny. Brak informacji o alei.
Nagrobki i inne elementy
| Nagrobki | |||||
| Rodzaj | Istnienie | Ilość | Data powstania | Materiał | Uwagi |
| Cenotafy | NIE | - | - | - | - |
| Cippusy | NIE | - | - | - | - |
| Grobowce | NIE | - | - | - | - |
| Krzyże | NIE | - | - | - | - |
| Obeliski | NIE | - | - | - | - |
| Mogiły obmurowane | TAK | >13 | I poł. XX w. | beton, lastryko | |
| Mogiły ziemne | NIE | - | - | - | - |
| Płyty poziome | NIE | - | - | - | - |
| Płyty pionowe | NIE | - | - | - | - |
| Pola grobowe | TAK | 4 | k. XIX / p. XX w. | beton, metal | skąpo zachowane, 2 na pewno mają nagrobki |
| Postumenty | TAK | 3 | k. XIX / I poł. XX w. | beton | - |
| Przyścienne | NIE | - | - | - | - |
| ŁĄCZNIE | > 16 stanowisk | ||||
| Elementy | |||||
| Rodzaj | Istnienie | Ilość | Data powstania | Materiał | Uwagi |
| Mur ogrodzeniowy | NIE | - | - | - | - |
| Brama | NIE | - | - | - | - |
| Kościół | NIE | - | - | - | - |
| Kaplica | NIE | - | - | - | - |
| Inne | NIE | - | - | - | - |
Brak informacji na temat grobów o znaczeniu historycznym oraz osób szczególnie zasłużonych.
Inskrypcje - fot. Michał P. Wiśniewski, 2015
Galeria zdjęć
fot. Michał P. Wiśniewski, 2015
 |
| fot. 1 |
 |
| fot. 2 |
 |
| fot. 3 |
 |
| fot. 4 |
 |
| fot. 5 |
 |
| fot. 6 |
 |
| fot. 7 |
 |
| fot. 8 |
 |
| fot. 9 |
 |
| fot. 10 |
 |
| fot. 11 |
 |
| fot. 12 |
 |
| fot. 13 |
 |
| fot. 14 |
 |
| fot. 15 |
 |
| fot. 16 |
 |
| fot. 17 |
 |
| fot. 18 |
Renowacja
Nie przeprowadzono. Na cmentarzu zauważono ucięte gałęzie.
Osadnictwo w Nowejwsi Chełmińskiej
Historia
Najwcześniejsza informacja o istnieniu Nowejwsi Chełmińskiej pochodzi z 1396 roku. Już wówczas była wsią należącą do miasta Chełmno. Na jej terenie grunt z posiadłością miał szpital Św. Jerzego, a potem majątek ten przejęła jedna z parafii chełmińskich. Nowawieś Chełmińska nie została poddana elokacji. Pierwszą wzmiankę o olędrach notujemy w 1751 roku, z tym że Wiebe wyraźnie podkreśla brak wśród nich menonitów. Z pewnością istniały pojedyncze przypadki osiedlania się menonitów. W wykazie małżeństw zboru w Sosnówce znajdujemy, że w 1834 menonita Peter Plennert żeni się z Marią Regier, a 4 lata później w 1838 już jako wdowiec po raz wtóry z Anną Goerz. Z kolei spis członków zboru w Sosnówce na rok 1935 podaje dane o 3 gospodarzach menonickich. Wśród nich jest Reinhard Franz pełniący funkcję sołtysa wsi.
W 1772 wieś liczyła podobno 112 mieszkańców, a pierwsza szkoła powstała w 1781 (budynek byłej szkoły jest z ok. 1912). Protestanci stanowili nieco więcej jak połowę wszystkich obywateli Nowejwsi Chełmińskiej (w 1868 51%, w 1921 52%). Podlegali pod parafię ewangelicką w Wielkich Łunawach.
Ludzie
Mennonici w Nowejwsi Chełmińskiej:
Lista członków zboru w Sosnówce w 1935:
- Reinhard Franz (rolnik) z żoną Elisą z domu Stobbe i 2 dzieci chrzczone;
- Johann Rosenfeld (mistrz krawiecki);
- Max Rosenfeld (rolnik) z żoną Minną z domu Wunsch i 2 dzieci nieochrzczone;
Lista strat w I wojnie światowej: Henkel, Hintzer, Jahnke, Kornatzki, Rennwanz, Strehlau, Świtajski, Wiśniewski
Osoby z 1923: Reinhard Franz (sołtys, 60ha), Leon Gaszkowski (wiatrak), Józef Piotrowski (młyn wodno-parowy), Julian Rutkowski (rolnik, taksator bydła, 51ha)
Księga adresowa z 1928: Waleria Borkowska (gospodyni), Cebula (młyn), Chrzanowska (artykuły spożywcze), Domke (stolarz), Reinhard Franz (gospodarz), Gadzikowski (stolarz), Leon Gaszkowski (wiatrak), Johann Rosenfeld (krawiec), Wernicki (artykuły)
Zabici nauczyciele z 1939: Ślaz, Szynaka
Księga adresowa z 1941: Fallak (młyn), Klemp (sklep, szewc) - rozstrzeliwał w Klamrach
Bibliografia:
- 2677 Wabcz, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Preuss. Landesaufnahme, 1911.
- Deutsches Reichs Adressbuch. Die Ostgebiete, Berlin: Buch- und Tiefdruck Gesellschaft, 1941, s. 106.
- J. T. Dziedzic, P. Ossowski, Powiat i miasto Chełmno. Monografja krajoznawcza, Chełmno, 1923, s. 19, 37, 109, 144, 147, 172.
- J. F. Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preussen, Marienwerder, 1789, s. 35, 145.
- A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg, 1890, s. 475-476.
- M. Biskup (red.), Dzieje Chełmna i jego regionu. Toruń: TNT, 1968, s. 74, 124, 172, 314, 315.
- E. Jacobson, Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder, 1868, s. 78-79.
- Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1191.
- A. Mietz, Wiejskie cmentarze protestanckie w dolinie Wisły pod Chełmnem w XVII - XVIII w. Katalog cmentarzy [w:] Rocznik Grudziądzki t. XI. Grudziądz: Polskie Towarzystwo Historyczne, Muzeum w Grudziądzu, 1994, s. 178, 189, 198.
- B. Nagel, Ziemia Chełmińska. Monografia ze wstępem do regionalizmu, 1935, s. 104.
- Nowawieś Chełmińska w internetowym Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu, http://www.slownik.ihpan.edu.pl/search.php?id=1365
- Rys historyczny o Mowejwsi Chełmińskiej na stronie gminy Chełmno, http://bip.chelmno.ug.gov.pl/artykul/491/3248/nowawies-chelminska
- Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Pomorskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 8.
- F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. VII, s. 208.
- Ślady obecności menonitów w Nowejwsi Chełmińskiej na podstawie kwerendy Adalberta Goertza.
- H. Wiebe, Das Siedlungswerk niederländischer Mennoniten im Weichseltal zwischen Fordon und Wiessenberg bis zum Ausgang des 18. Jahrhunderts, 1952, s. 34, 38.