Cmentarz ewangelicki rodowy - Nielub
Położenie cmentarza - mapy
Opis cmentarza
Położenie
Cmentarz położony w lesie. Jadąc drogą wojewódzką nr 551, tuż za leśniczówką skręcamy w lewo i po ok 900 m., kawałek za leśną ścieżką mijaną po lewej stronie wchodzimy w las w lewo. Po ok. 100 m. powinniśmy ujrzeć ogromny żywotnik. Tu znajduje się cmentarz ze wszystkich stron otoczony przez las.
Podstawowe informacje
| Data założenia |
II poł. XIX w. (prawdopodobnie w 1875) |
| Wyznanie |
ewangelicki |
| Ówczesna parafia |
Wąbrzeźno (od 1854), kościół już w 1836 jako filia parafii w Radzyniu Chełmińskim (od 1795) |
| Status |
nieczynny |
| Powierzchnia |
~0,03 ha |
| Nr działki |
nie wyodrębniono, na terenie 3056/1 |
| Kształt |
na mapie na planie okręgu |
| Najstarszy zachowany nagrobek |
1875 |
| Istniejąca dokumentacja |
? |
| Zagrożenia |
śmieci, dewastacja |
| Stan zachowania |
BARDZO ZŁY, Typ III |
| Data zamknięcia |
1945?, - |
Roślinność
| Drzewa |
żywotnik, brzoza, sosna, dąb |
| Krzewy |
- |
| Inne |
fiołek pospolity |
Układ cmentarza częściowo czytelny. Cztery krypty są ustawione na planie krzyża. Za starodrzew służy ogromny żywotnik. Nie jest on pomnikiem przyrody.
Nagrobki i inne elementy
| Nagrobki |
| Rodzaj |
Istnienie |
Ilość |
Data powstania |
Materiał |
Uwagi |
| Cenotafy |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Cippusy |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Grobowce |
TAK |
4 |
po 1875 |
cegła, beton |
podziemne krypty grobowe mocno zdewastowane |
| Krzyże |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Obeliski |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Mogiły obmurowane |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Mogiły ziemne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Płyty poziome |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Płyty pionowe |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Pola grobowe |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Postumenty |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Przyścienne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| ŁĄCZNIE |
4 stanowiska |
| Elementy |
| Rodzaj |
Istnienie |
Ilość |
Data powstania |
Materiał |
Uwagi |
| Mur ogrodzeniowy |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Brama |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Kościół |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Kaplica |
NIE |
- |
- |
- |
- |
| Inne |
NIE |
- |
- |
- |
- |
Na cmentarzu pochowano właścicieli wsi Nielub, członków rodziny von Vogel. Z danych wynika, że pochowano tu m. in. Karola von Vogel (zm. 1875) i jego syna Maksymiliana (zm. 1892)
Inskrypcje
Galeria zdjęć
fot. Anna i Michał Chabros, 2014
 |
| fot. 1 |
 |
| fot. 2 |
 |
| fot. 3 |
 |
| fot. 4 |
 |
| fot. 5 |
 |
| fot. 6 |
 |
| fot. 7 |
 |
| fot. 8 |
 |
| fot. 9 |
 |
| fot. 10 |
 |
| fot. 11 |
Renowacja
Nie przeprowadzono. Można natrafić na otwory do krypt i rozrzucone cegły. Jest to miejsce często odwiedzane przez zwierzęta. W latach 90. XX w. w lesie leżały rozrzucone cynkowe trumny. Z przekazów rodzinnych wiadomo, że ówczesny właściciel (albo zarządca) przeganiał odwiedzających to miejsce szpicrutą.
Osadnictwo w Nielubiu.
Historia
Udokumentowane źródła wspominają Nielub po raz pierwszy w 1411 r. Wówczas stanowił część państwa krzyżackiego administracyjnie w wójtostwie lipienieckim i był majątkiem rycerskim należącym do niejakiego Hansa Rodera. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 r. gdy stał się częścią Rzeczpospolitej posiadał wielu właścicieli. Wśród nich: Galczewskich, Działyńskich, Plemięckich, Czapskich, Zielińskich. Za czasów tych ostatnich wieś przyłączona do Prus. Zabór pruski nie spowodował zmiany właścicieli, Zielińscy byli obecni aż do 1822 r. aczkolwiek majątek został wystawiony na licytację w 1815 r. Potem folwark często zmieniał właścicieli: Lubowiccy, Korczyccy, Lewińscy, pastor Wysocki. Aż w 1838 r. dobra kupił Karol Vogel z Halberstadt (1811-1875). Po nim schedę odziedziczył syn Maksymilian (od 1881), który umarł w 1892 r. Rodzina von Vogel była także właścicielem folwarku Makswałd. Dzierżawca Makswałdu (dołączonego do Nielubia w 1909) Max Matthes zakupił Nielub w 1902 r. od wdowy po Maksymilianie, Ethelinde von Vogel. Rodzina Matthes była w posiadaniu Nielubia do 1945 r. Z kolei folwark Makswałd zmienił właściciela. W 1928 wzmiankowany jest Józef Chylarecki, a w 1929 Franciszek Waligóra. W okresie PRLu na terenie folwarku utworzono PGR (od 1949), a od 2001 r. właścicielem jest Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. T
W latach 80. XIX w. ewangelicy stanowili 36% mieszkańców wsi. Pierwszy spis powszechny wymienia już tylko 12 protestantów spośród 320 mieszkańców. Szkoła znajdowała się w Łabędziu (od 1845, przedtem Wąbrzeźno), a parafia we Wąbrzeźnie. Wielkość majątku została umniejszona po parcelacji w 1927 r.
W skład majątku oprócz dworu, parku i cmentarza wchodził las oraz gorzelnia, młyn parowy, cegielnia i fabryka krochmalu.
Ostatni właściciel Martin Mathes sympatyzował z członkami Selbschutzu i innych hitlerowskich formacji paramilitarnych, których gościł w swoich progach już przed wojną. 17 października 1939 r. w Lesie Nielubskim Selbschutz zabił 8 członków Polskiego Związku Zachodniego. Uroczysty pogrzeb odbył się 2 grudnia 1945 r., a w 1963 r. odsłonięto w tym miejscu tablicę pamiątkową ku czci pomordowanych. Podczas okupacji w majątku pracowali polscy pracownicy przymusowi. Tuż po końcu wojny ze wsi deportowano 4 mieszkańców do ZSRR.
Ludzie
Lista strat z I wojny światowej: Bock, Ciechowski, Goździkowski, Grabowski, Jenziorski, Kastner, Krzyżykowski, Kuligowski, Lewandowski, Matuszewski, Piontkowski, Raniszewski, Sławiński, Stachowski, Susmarski, Tomkiewicz, Treichel, Zaborowski
W księdze adresowej z 1928 r. figurują nazwiska: Mathes (właściciela majątku, gorzelnia), Chylarecki (właściciel majątku Makswałd), Żuchowski (kowal)
W księdze telefonicznej z 1939 r.: Martin Mathes (ostatni właściciel do 1945)
Bibliografia:
- 2779 Briesen, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Reichsamt für Landesaufnahme, 1911.
- B. Borysowski, Dokumentacja cmentarzy poewangelickich w powiecie wąbrzeskim, Wąbrzeźno, 2003.
- R. Czaja (red.), Historia gminy Wąbrzeźno t. 1, Wąbrzeźno: UG Wąbrzeźno, 2006, s. 104, 119, 191, 196, 322-326.
- "Dziennik Tygodniowy Departamentu Bydgoskiego" z 02.05.1815 r., nr 18, s. 173-175.
- "Gazeta Bydgoska" z 12.01.1927 r., nr 8, s. 2.
- "Gazeta Toruńska" z 02.02.1902 r., nr 27, s. 3.
- "Gazeta Toruńska" z 21.10.1909 r., nr 242, s. 3.
- A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen. Neidenburg, 1890, s. 474-475.
- B. Heym, Geschichte des Kreises Briesen und seiner Ortschaften, Briesen am Wpr: Otto Weise, 1902, s. 314-317.
- Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1145.
- H. Maercker, Geschichte der ländlichen Ortschaften und der drei kleineren Städte des Kreises Thorn in seiner früheren Ausdehnung vor der Abzweigung des Kreises Briesen i. J. 1888. Danzig, 1900, s. 406-408.
- Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Poznańskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 65
- Spis abonentów sieci telefonicznych Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Bydgoszczy i Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej w mieście Bydgoszczy na 1939 r., Warszawa, 1939, s. 134.
- F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. VII, s. 80.
