Cmentarz ewangelicki - Stary Zbrachlin

del.icio.usFacebook


Położenie cmentarza - mapy

zbr.jpg

Opis cmentarza

polny.png mennonici.png renowacja.png
Położenie

Jadąc drogą krajową nr 91 w stronę Włocławka mijamy skrzyżowanie z drogą prowadzącą w lewo do Nieszawy. Ok. 1,5 km dalej mamy następne skrzyżowanie z drogą prowadzącą w lewo do Zbrachlina, a my skręcamy w prawo i po ok. 200 m. skręcamy w lewo. Ok. 200 m. dalej po prawej stronie widzimy firmę budowlaną na terenie której znajduje się cmentarz. Nie zaczyna się on od razu przy płocie, a ok. 30 m dalej. Ze wszystkich stron jest ograniczony terenem firmy, a od drogi znajduje się furtka.

Podstawowe informacje
Data założenia I poł. XIX w.
Wyznanie ewangelicki
Ówczesna parafia Nieszawa (od 1838 r.), we wsi kantorat
Status nieczynny
Powierzchnia ~0,20 ha
Nr działki na terenie 37/1
Kształt prostokąt
Najstarszy zachowany nagrobek 1891
Istniejąca dokumentacja Karta cmentarza, oprac. K. Kotula, 1985
Zagrożenia dewastacja, śmieci, zanieczyszczenie cmentarza składowanymi dookoła materiałami
Stan zachowania UPORZĄDKOWANY, Typ VIa
Data zamknięcia, likwidacji 1945, -

Pierwotnie cmentarz był nieco większy. Ok. 0,05 ha po wschodniej stronie uległa likwidacji wskutek wybierania piachu na remont drogi.

Roślinność
Drzewa grusza, jabłoń, śliwa, dąb
Krzewy lilak, grochodrzew, …
Inne trawa, pokrzywy, …

Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Brak informacji co do istnienia alei. Układ czytelny.

Nagrobki i inne elementy
Nagrobki
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Cenotafy NIE - - - -
Cippusy NIE - - - -
Grobowce NIE - - - -
Krzyże TAK 2 I poł. XX w. żelazo przy mogiłach
Obeliski NIE - - - -
Mogiły obmurowane TAK 48 I poł. XX w. beton, lastryko, piaskowiec, cegła 1 stanowisko podwójne
Mogiły ziemne NIE - - - -
Płyty poziome NIE - - - -
Płyty pionowe NIE - - - -
Pola grobowe TAK 1 I poł XX w. cegła, beton ceglane pozostałości po fundamentach od słupków ogrodzenia
Postumenty TAK 7 I poł. XX w. beton, lastryko 1 podstawa pod krzyż, 1 bez mogiły obmurowanej, 5 przy mogiłach
Przyścienne NIE - - - -
ŁĄCZNIE 50 stanowisk
Elementy
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mur ogrodzeniowy TAK - 2016 drewno, metal siatka ogrodzeniowa rozpięta na drewnianych belach, od strony ulicy płot metalowy
Brama TAK 1 XX w. metal furtka
Kościół NIE - - - -
Kaplica NIE - - - -
Inne NIE - - - -
Inskrypcje - fot. Michał P. Wiśniewski, 2016;


Galeria zdjęć

fot. Michał P. Wiśniewski, 2016

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24
{$caption}
fot. 25
{$caption}
fot. 26
{$caption}
fot. 27
{$caption}
fot. 28
{$caption}
fot. 29
{$caption}
fot. 30
{$caption}
fot. 31
{$caption}
fot. 32
{$caption}
fot. 33
{$caption}
fot. 34
{$caption}
fot. 35
{$caption}
fot. 36
{$caption}
fot. 37
{$caption}
fot. 38
{$caption}
fot. 39
{$caption}
fot. 40
{$caption}
fot. 41
{$caption}
fot. 42
{$caption}
fot. 43
{$caption}
fot. 44
{$caption}
fot. 45
{$caption}
fot. 46
{$caption}
fot. 47
{$caption}
fot. 48
{$caption}
fot. 49
{$caption}
fot. 50
{$caption}
fot. 51
{$caption}
fot. 52
{$caption}
fot. 52
{$caption}
fot. 53
{$caption}
fot. 54
{$caption}
fot. 55
{$caption}
fot. 56
{$caption}
fot. 57
{$caption}
fot. 58
{$caption}
fot. 59
{$caption}
fot. 60
{$caption}
fot. 61
{$caption}
fot. 62
{$caption}
fot. 63
{$caption}
fot. 64
{$caption}
fot. 65
{$caption}
fot. 66

fot. Karolina Falleńczyk, 2015

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21

fot. K. Kotula, 1985 (z karty cmentarnej);

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4

Renowacja

Według karty cmentarza utworzonej w 1985 na cmentarzu zachowało się kilkanaście nagrobków i kilka elementów od postumentów. Część była zarośnięta i przysypana ziemią.
W pierwszej połowie lat 90. XX w. z wyrobiska przy cmentarzu pobierano piach potrzebny na remont dawnej "Jedynki", dziś DK nr 91. Tym samym zniszczono część terenu cmentarnego od wschodniej strony. Na utworzonej skarpie znaleziono jeszcze 2 nagrobki. Z opowieści mieszkańców wynika, że większość postumentów posłużyła jako materiał budowlany dla gospodarstw najbliżej sąsiadujących z cmentarzem. Tych gospodarstw już nie ma gdyż od 2010 r. miejsce spoczynku znajduje się na terenie wytwórni mas bitumicznych "Drogi i Mosty".
Już w 2012 r. pojawiła się dyskusja na temat uporządkowania cmentarza pomiędzy właścicielem firmy a grupą "Tak Trzeba" jednak nie skutkowały one żadnymi pracami porządkowymi.
W sierpniu 2015 r. UG Waganiec przystąpił do odkrzaczania terenu. 12 września 2015 r. grupa Lapidaria - zapomniane cmentarze Pomorza i Kujaw wraz z mieszkańcami gminy Waganiec rozpoczęli porządkowanie cmentarza. Ponowne działania miały miejsce 3 października. Łącznie odsłonięto 50 nagrobków. W kwietniu 2016 firma "Drogi i Mosty" własnym sumptem ogrodziła teren cmentarza i zabezpieczyła od strony północnej przed osuwaniem się. Wszystkie postawione postumenty to zasługa członków OSP Zbrachlin.
W czerwcu i lipcu za pomocą minikoparki usunięto korzenie lilaka na niemal całym obszarze cmentarza. Prace w lipcu i sierpniu upływają pod znakiem usuwania urobku koparki. Wrzesień i październik to prace kosmetyczne: dużo grabienia, wyrywania ominiętych korzeni, wyrównywanie terenu, odrdzewianie i malowanie krzyży, poziomowanie niektórych nagrobków, poprawianie napisów i uczytelnienie ścieżki prowadzącej na cmentarz. Tablicę własnym sumptem ufundował wójt gminy Piotr Kosik.
Dnia 15.10.2016 odbyło się na cmentarzu uroczyste nabożeństwo ekumeniczne kończące prace renowacyjne. Przewodniczyli jemu ks. prob. Henryk Chabasiński z parafii rzymskokatolickiej pw Św. Wojciecha Biskupa Męczennika i pastor parafii ewangelicko-augsburskiej z Torunia Michał Walukiewicz.
Fotorelacje z prac:

  1. Uroczyste nabożeństwo z 15 października 2016
  2. Prace z 13 października 2016
  3. Zbiorczo o cz. XV, XVI, XVII, XVIII
  4. Prace z 3 września 2016
  5. Zbiorczo o cz. X, XI, XII, XIII
  6. Zbiorczo o cz. VII, VIII i IX
  7. Prace z 28 lipca 2016
  8. Prace z 23 lipca 2016
  9. Prace z 2 lipca 2016
  10. Prace z 11 czerwca 2016
  11. Prace z 21 maja 2016
  12. Prace z 14 maja 2016
  13. Prace z 23 kwietnia 2016
  14. Stan po ogrodzeniu cmentarza na 17 kwietnia 2016
  15. Prace z 3 października 2015
  16. Prace z 12 września 2015

Osadnictwo w Starym Zbrachlinie

Historia

Zbrachlin (nie Stary Zbrachlin) to stara wieś kościelna wymieniona już w 1136 r. jako własność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, potem w XIV w. podlegała biskupom włocławskim. Kościół rzymskokatolicki wybudowano w 1566 r., a rozebrano w 1899 r. i wybudowano nowy kościół. W XVI w. wieś była częściowo własnością kościelną, a częściowo prywatną.
Miejscowość Stary Zbrachlin znajduje się w tym samym miejscu co ukazana na mapie z 1850 r. Zbrachlin Rumunek i prawdopodobnie jest to wymieniona w "Słowniku geograficznym…" osada Zbrachlin Holendry, która w 1827 r. była własnością rządową z 15 domami i 162 mieszkańcami. Nie znamy daty przybycia kolonistów niemieckich, którzy dali początek Zbrachlinowi Holendrom, ale mogło to nastąpić jeszcze w XVIII w. Akcenty protestanckie pojawiły się zresztą już dużo wcześniej gdyż w 1584 r. w czasie pogrzebu syna właściciela części wsi Zbrachlin, a był nim Bartłomiej Waganiecki - kalwin, sprowadzono do świątyni pastora kalwińskiego. Spowodowało to zamieszki oraz profanację kościoła.
Stary Zbrachlin to jeden z czterech kantoratów parafii ewangelickiej w Nieszawie. Na miejscu był dom modlitwy oraz szkoła ewangelicka. Prawdopodobnie był to najmłodszy z kantoratów nieszawskiej parafii, powstały po 1819 r. Ze spisu z 1867 r wynika, że w szkole uczyło się 18 dzieci, a pomieszczenie klasowe mieściło się w prywatnym domu - chodziło zapewne o mieszkanie kantora. W 1921 r. we wsi mieszkało 40% ewangelików natomiast w sąsiednim Nowym Zbrachlinie odsetek ten wynosił 48%. Szkoła ewangelicka o niemieckim języku nauczania przetrwała do 1939 r. kiedy to władze polskie zamknęły ją nie zważając na protesty lokalnej społeczności. Trudno powiedzieć co zaważyło poza czynnikami politycznymi gdyż fragmentaryczne uwagi przekazów źródłowych zdradzają niewiele szczegółów. Podobno uczniowie prowadzili niestarannie zeszyty zaś nauczyciel Artur Kujat prezentował się niekorzystnie. W trakcie okupacji nabożeństwa i wykonywanie obowiązków również było zabronione.

Ludzie

Bauer - nauczyciel sprzed 1926 r.
Artur Kujat - nauczyciel w latch 1926-1939


Bibliografia:

  1. 3279 Liebingen, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Reichsamt für Landesaufnahme, 1944. comp.jpg
  2. S. Białowąs, Cmentarz ocalili od zapomnienia, "Gazeta Aleksandrowska", 2016, nr 116, s. 18.
  3. E. H. Busch, Beitrage zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der Ev.-Augsburg. Gemeinden im Konigreich Polen, Leipzig, 1867, s. 228.
  4. Cmentarz ewangelicki w Starym Zbrachlinie na stronie Upstreamvistula.org comp.jpg [dostęp: 09.02.2015]
  5. Karta cmentarza, oprac. K. Kotula, 1985;
  6. E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939, Vierkirchen über München : Selbstverlag des Verfassers, 1971, s. 245-247.
  7. E. Kneifel, Die evangelische Kirche im Wartheland Ost (Lodz), Selbstverlag des Verfassers, 1976, s. 80.
  8. Kol. II, Sek. II Lipno-Włocławek, Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, 1:126 000, ok. 1850. comp.jpg
  9. T. Krzemiński, Ewangelicy niemieccy na terenie powiatu nieszawskiego w okresie międzywojennym, [w:] Sześć narodów, pięć kultur, jedno miasto, wspólne losy. Materiały pokonferencyjne pod red. Andrzeja Cieśli. Aleksandrów Kujawski: MBP im. Marii Danilewicz Zielińskiej, 2008, s. 96.
  10. T. Krzemiński, Społeczność niemiecka w powiecie nieszawskim, "Ziemia Kujawska" 2004, t. 17, s. 106-110.
  11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 1, M. St. Warszawa, województwo warszawskie. Warszawa: GUS, 1925, s. 106. comp.jpg
  12. Studium uwarunkowań i kierunków gminy Waganiec - Uwarunkowania rozwoju, 2013, http://www.waganiec.biuletyn.net/?bip=2&cid=105&id=1315. [dostęp: 11.02.2015]
  13. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa, 1880-1902, t. XIV, s. 529. comp.jpg
  14. M. Wiśniewski, Cmentarz ocalili od zapomnienia, "Gazeta Aleksandrowska", 2016, nr 116, s. 19.
  15. Wolontariusze otrzymali dofinansowanie na dokończenie prac porządkowych na starym cmentarzu ewangelicko-augsburskim, "Gazeta Aleksandrowska" 2016, nr 110, s. 11. comp.jpg
  16. Zbrachlin, http://www.nasze.kujawsko-pomorskie.pl/ciekawostki/miejscowosci/z/78-zbrachlin-gm-waganiec-pow-aleksandrowski.html [dostęp: 11.02.2015]

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 License