Cmentarz ewangelicki - Stawki

del.icio.usFacebook


Położenie cmentarza - mapy

stawki.jpg

Opis cmentarza

zabudowany.png
Położenie

Cmentarz położony na terenie zabudowanym przy ulicy Łącznej 38. Od północy graniczy z ul. Łączną, od wschodu, zachodu i południa z terenami należącymi do gospodarstw domowych.

Podstawowe informacje
Data założenia 1908 r. - oficjalna data jako ewangelicki, prawdopodobnie założony w 1873 jako poepidemiczny, zaznaczony na mapie z 1878, od lat 80. XIX w. wykorzystywany jako garnizonowy dla załogi lewobrzeżnych fortów, w latach 1899-1908 własność gminy wiejskiej Stawki
Wyznanie ewangelicki
Ówczesna parafia Rudak-Stawki, do 1904 Toruń (Nowe Miasto)
Status nieczynny
Powierzchnia ~0,17ha (Geoportal Miasta Torunia)
Nr działki 732
Kształt czworokąt zbliżony do trapezu
Najstarszy zachowany nagrobek IV ćw. XIX w. (INS. 1)
Istniejąca dokumentacja APE Malbork, sygn. 9/59/0/1933. Anlegung eines evangelischen Begräbnisplatzes in Stewken, 1908; APT WPT 1872-1920, sygn. 571, Kommunal Friedhof in Stewken, 1899
Zagrożenia śmieci, odpady budowlane, zlikwidowanie cmentarza
Stan zachowania ZŁY, Typ III
Data zamknięcia, likwidacji 1945, 1972

Oficjalnie cmentarz został założony w 1908 r., o czym świadczy dokumentacja archiwalna. Jednak został zaznaczony na mapie z 1878 r. Służył nie tylko ewangelickim mieszkańcom wsi Stawki (wsi osadnictwa olęderskiego), ale także jako garnizonowy dla żołnierzy stacjonujących w fortach lewobrzeżnej części dzisiejszego Torunia. Z relacji najstarszych mieszkańców wynika, że na samym początku pochowano tam ofiary epidemii cholery. Prawdopodobnie chodzi o epidemię z 1873 r. Zanim stał się cmentarzem ewangelickim parafialnym, w latach 1899-1908 był własnością gminy wiejskiej Stawki.

Roślinność
Drzewa lipa, kasztanowiec, klon
Krzewy grochodrzew, lilak, bez
Inne pokrzywy, oset, trawa

Brak głównej alei - trzy albo więcej o orientacji północ-południe. Brak zarejestrowanych pomników przyrody. Układ cmentarza czytelny. W południowo zachodniej części znajduje się kwatera dziecięca.

Nagrobki i inne elementy
Nagrobki
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Cenotafy NIE - - - -
Cippusy NIE - - - -
Grobowce NIE - - - -
Krzyże NIE 3 k. XIX w. - I ćw. XX w. piaskowiec, beton wyłącznie podstawy, krzyże ucięte
Mogiły obmurowane TAK ok. 80 k. XIX - I poł. XX w. piaskowiec, lastryko, sztuczny kamień co najmniej 4 podstawy pod tablice inskrypcyjne w kształcie uciętego pnia dębu oraz 3 podstawy pod krzyże (krzyże ucięto)
Obeliski NIE - - - -
Płyty poziome NIE - - - -
Płyty pionowe NIE - - - -
Pola grobowe TAK 1 I poł. XX w. cegła, beton bez obejść żeliwnych, zachowane fragmentarycznie - jest to dość duża kwatera, część obejść żeliwnych została użyta przez właścicieli gospodarstwa po zachodniej stronie do łatania dziur w płocie; przy nagrobkach w 2 miejscach szczątki ogrodzeń
Postumenty TAK >7 I poł. XX w. lastryko, piaskowiec w tym >4 w kształcie uciętego pnia dębu
Przyścienne NIE - - - -
Elementy
Rodzaj Istnienie Ilość Data powstania Materiał Uwagi
Mur ogrodzeniowy NIE - - - częściowo zachowane słupy od ogrodzenia w zachodniej krawędzi cmentarza
Brama NIE - - - -
Kościół NIE - - - -
Kaplica NIE - - - -
Inne NIE - - - -

Brak informacji na temat grobów o znaczeniu historycznym oraz osób szczególnie zasłużonych.

Inskrypcje - fot. Adam Kowalkowski, 2012; Michał P. Wiśniewski, 2014, 2015, 2016; Anna Zglińska, 2011;


Galeria zdjęć

fot. Michał P. Wiśniewski, 2016;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8

fot. Michał P. Wiśniewski, 2015;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24
{$caption}
fot. 25
{$caption}
fot. 26
{$caption}
fot. 27
{$caption}
fot. 28
{$caption}
fot. 29
{$caption}
fot. 30
{$caption}
fot. 31
{$caption}
fot. 32

fot. Michał P. Wiśniewski, 2015;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24
{$caption}
fot. 25
{$caption}
fot. 26
{$caption}
fot. 27
{$caption}
fot. 28
{$caption}
fot. 29
{$caption}
fot. 30
{$caption}
fot. 31
{$caption}
fot. 32
{$caption}
fot. 33
{$caption}
fot. 34
{$caption}
fot. 35
{$caption}
fot. 36
{$caption}
fot. 37
{$caption}
fot. 38

fot. Kazimierz Pamuła, 2015;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 10

fot. Michał P. Wiśniewski, 2014;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12
{$caption}
fot. 13
{$caption}
fot. 14
{$caption}
fot. 15
{$caption}
fot. 16
{$caption}
fot. 17
{$caption}
fot. 18
{$caption}
fot. 19
{$caption}
fot. 20
{$caption}
fot. 21
{$caption}
fot. 22
{$caption}
fot. 23
{$caption}
fot. 24

fot. Kazimierz Pamuła, 2014;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7

fot. Michał P. Wiśniewski, 2013;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3
{$caption}
fot. 4
{$caption}
fot. 5
{$caption}
fot. 6
{$caption}
fot. 7
{$caption}
fot. 8
{$caption}
fot. 9
{$caption}
fot. 10
{$caption}
fot. 11
{$caption}
fot. 12

fot. Anna Zglińska, 2011;

{$caption}
fot. 1
{$caption}
fot. 2
{$caption}
fot. 3

Renowacja

W 2009 r. przeprowadzono prace porządkowe, podczas których wycięto roślinność. Inicjatorem był znany przewodnik po Toruniu mjr Marian Rochniński. Nie pozbyto się jednak korzeni, co doprowadziło do przesadnego rozrostu lilaka. Nie porządkowano również nagrobków.
W połowie marca 2015 r. Wydział Środowiska i Zieleni w Toruniu dokonał wycinki roślinności z terenu cmentarza, w ramach prac porządkowo-renowacyjnych, których inicjatorami są dwa lewobrzeżne stowarzyszenia: Stowarzyszenie Stawki i stowarzyszenie Nasz Podgórz. Zebrano także śmieci. Wycinka roślinności ujawniła, że fragmenty żeliwnych obejść zostały użyte do łatania dziur w płocie przez właścicieli gospodarstwa sąsiadującego od zachodniej strony.
W kwietniu 2015 r. rozpoczęły się prace przy nagrobkach. Dotychczas okopano ponad 3/4 wszystkich. Znaleziono mały krzyż (jak z zestawu do kolędy), dwa żeliwne krzyżyki od grodzenia oraz 2 rozbite krzyże z piaskowca posiadający dwustronne inskrypcje. Do tego 20 tablic w ogromnej większości rozbitych tak, że nie da się odtworzyć pełnych danych i 2 płyty poziome (jedna ma nieodczytaną inskrypcję). Trzy dziecięce mogiły posiadały napisy. Jeżeli chodzi o wytwórców nagrobków to najczęściej spotykany jest Irmer z Torunia sygnujący się nie tylko na mogiłach, ale także na tablicach. Poza tym jeden nagrobek z zakładu Gustava Wodsacka z Bydgoszczy i jedna mogiła od Uebricka z Torunia.
W marcu 2016 MPO Toruń zabrało wszystkie śmieci zebrane przez porządkujących. W trakcie siódmego spotkania został ukończony etap obkopywania. W grudniu 2016 UM w Toruniu zamontował tablice informacyjną, a do prac przyłączył się Zespół Szkół nr 34 z Czerniewic.
Pod koniec marca 2017 Wydział Środowiska i Zieleni UM w Toruniu umożliwił zastosowanie na cmentarzu minikoparki, która jak dotychczas była użyta trz razy. Na dzień 23.09.2017 na cmentarzu odkryto 125 nagrobków.
Relacje z prac na blogu Kamień na kamieniu:

  1. Prace z 23 września 2017 r.
  2. Prace z 27 maja 2017 r.
  3. Prace z 25 marca 2017 r.
  4. Prace z 5 marca 2017 r.
  5. Prace z 10 grudnia 2016 r.
  6. Prace z 19 listopada 2016 r.
  7. Prace z 22 października 2016 r.
  8. Prace z 18 czerwca 2016 r.
  9. Prace z 21 maja 2016 r.
  10. Prace z 9 kwietnia 2016 r.
  11. Informacja o zabraniu śmieci przez MPO Toruń
  12. Prace z 12 marca 2016 r.
  13. Prace z 13 lutego 2016 r.
  14. Prace z 21 listopada 2015 r.
  15. Prace z 13 czerwca 2015 r.
  16. Prace z 16 maja 2015 r.
  17. Prace z 18 kwietnia 2015 r.

Osadnictwo w Stawkach

Historia


206/722 i 3

Ludzie

Księga adresowa z 1908 r. zawiera następujące nazwiska:
Aßmann (kierownik pociągu), Bägger (urzędnik pocztowy), Bartz (robotnik kolejowy), Basowski (listonosz), Behnke (robotnik kolejowy), Begger (robotnik kolejowy), Beidatsch (karczma), Berg (robotnik), Berger (sierżant, dokł. podwachmistrz), Berner (robotnik kolejowy), Betlejewski (gospodarz rolny), Bettinger (wyższy urzędnik pocztowy), Blaskowitz (urzędnik pocztowy), Blum (nauczyciel), Damrau (urzędnik kolejowy), Dobberstein (wdowa po gospodarzu rolnym), Dorrikowski (wyższy urzędnik pocztowy), Dominiak (robotnik), Dzikowski (robotnik kolejowy), Eibner (sierżant w służbie medycznej), Engel (robotnik), Falkenberg (pomocnik malarza), Falkowski (gospodarz rolny), Fenske (robotnik kolejowy), Filmit (gospodarz rolny), Finger (emeryt), Flehmke (szewc), Friese (robotnik kolejowy), Fritz (robotnik kolejowy), Füllwock (robotnik kolejowy, gorzelnik), Gehrmann (gospodarz rolny), Gerth (robotnik kolejowy), Gertz (robotnik kolejowy), Gietz (kamieniarz), Gleiser (asystent pocztowy), Gogoliński (robotnik), Großmann (robotnik), Günter (piekarz), Gütersonke (sierżant, dokł. podwachnmistrz), Heise (robotnik), Henke (strażnik leśny), Klinger (gospodarz rolny), Knopf (robotnik kolejowy), Köhler (sierżant, dokł. podwachmistrz), Kohnke (mechanik kolejowy), Kolszyński (robotnik kolejowy), Konjak (pracownik strzelnicy), Kosin (sierżant, dokł. podwachmistrz), Kraienewski (robotnik), Kremin (gospodarz rolny), Kruger (brygadzista), Krumrei (urzędnik pocztowy), Krużycki (robotnik), Kwiatkowski (gospodarz rolny), Lange (stelmach), Lehmann (Oberseuerwerker?), Leichner (gospodarz rolny), Lietz (wyższy urzędnik pocztowy), Lorenz (gospodarz rolny), Maaß (nauczyciel), Macziejewski (robotnik olejowy), Malepa (stelmach), Mahlzahn (robotnik kolejowy), Manthan (mechanik kolejowy), Martin (robotnik), Matuszewski (dorożkarz), Maßdorff (prezes?), Merten (pracownik kantyny), Meyer (gościniec), Mißfelder (robotnik kolejowy), Moege (urzędnik kolejowy), Müller (Landbriestr.?), Nachtigall (robotnik najemny), Navotha (hamulcowy w stanie spoczynku?), Naß (gospodarz rolny), Nehrenberg (robotnik kolejowy), Neumann (fryzjer), Niklas (urzędnik pocztowy), Nowiński (gospodarz rolny), Opalka (robotnik kolejowy), Ott (pracownik lokomotywowni), Paeglow (gospodarz rolny), Pansegrau (gospodarz rolny), Pattschull (urzędnik pocztowy), Patz (sierżant), Peitsch (gospodarz rolny), Perschke (gospodarz rolny), Pieske (sierżant, dokł. podwachmistrz), Prehl (robotnica), Prochnar (robotnik kolejowy), Rahn (sierżant, dokł. podwachmistrz), Reich (robotnik kolejowy), Renner (właściciel domu), Richert (robotnik), Rienaß (robotnik), Rietz (gospodarz rolny), Rohde (robotnik), Romann (właściciel domu), Rose (kowal), Rosenfeldt (wyższy urzędnik pocztowy), Roß (emeryt), Rostek (gospodarz rolny), Rudolf (robotnik kolejowy), Sadowski (robotnik kolejowy), Sawadzka (robotnica), Schendel (robotnik kolejowy), Scheidelmann (robotnik najemny), Schmidt (gospodarz rolny), Schröder (sierżant, dokł. podwachmistrz), Schröter (karczma), Schubring (robotnik kolejowy), Schulz (karczma), Schumann (robotnik kolejowy), Schüschke (wyższy urzędnik pocztowy), Schwarzrock (robotnik kolejowy), Seeger (tworzył studnie), Semrau (gospodarz rolny), Siech (robotnik), Soboczinski (robotnik), Sodtke (gospodarz rolny), Sonnenberg (emeryt), Skrzypnik (robotnik kolejowy), Stärke (zwrotniczy), Stange (murarz), Stolp (robotnik), Stonke (gospodarz rolny), Strehlau (gospodarz rolny), Strehlau (gospodarz rolny), Strokorb (pułkownik arsenału?), Tapper (gospodarz rolny), Teik (pracownik budowy fortów), Thielmann (urzędnik pocztowy), Thimm (gospodarz rolny), Tscharnke (robotnik kolejowy), Uske (wdowa po gospodarzu rolnym), Voß (warzywniak), Wadiszinska (robotnica), Wall (robotnik kolejowy), Weber (robotnik), Wegner (hamulcowy), Wiese (robotnik kolejowy), Wisniewski (ogrodnik), Witt (robotnik kolejowy), Witzke (gospodarz rolny), Wohlgemuth (robotnik kolejowy), Wonke (gospodarz rolny), Zeppner (gospodarz rolny), Zielke (robotnik kolejowy), Zittlau (gospodarz rolny)

Lista strat z I wojny światowej zawiera następujące nazwiska: Aßmann, Begger, Berg, Berner, Beyer, Blum, Braun, Chonacki, Ćwikliński, Dahlke, Damrau, Dominiak, Eichwald, Eifler, Falkenberg, Finger, Gietz, Gogoliński, Grabowski, Hammermeister, Hoffmann, Kaczmarek, Kopp, Krause, Krużycki, Kwiatkowski, Liedtke,Lietz, Lüdtke, Maahs, Maaß, Matuschewski, Metzner, Meyster, Minkley, Mischnik, Müller, Nagat, von Nordheim, Nowatka, Nowacki (Nowiński), Paul, Peitsch, Perschke, Petralschik, Pröhl, Pullwitt, Reich, Rienas (Rienaß), Rose, Schmidt, Schwerin, Schärfschen, Segar, Stanisłowski, Steuke, Strelau, Tischer, Troyke, Uske, Winkler, Witt, Zielke

Księga adresowa z 1928 r. zawiera następujące nazwiska: Schmidt (rolnik), Urbańska (artykuły kolonialne), Uske (artykuły kolonialne), Kruszyński (kołodziej), Joachim (kowal), Marga (kowal), Wiśniewski (krawiec), Kałdowski (ogrodnik), Bar (piekarz), Gronek (piekarz), Jędrusiak (rzeźnik), Kamiński (rzeźnik), Wysoba (stolarz), Karoń (szewc), Konopińska (karczma), Załęski (karczma)


Bibliografia:

  1. 3077 Podgorz, Topographische Karte (Meßtischblatt) 1:25000, Preuss. Landesaufnahme, 1909. comp.jpg
  2. Adressbuch für Thorn. Stadt und Land 1908, Thorn: Dombrowski, 1908. comp.jpg
  3. APE Malbork, sygn. 9/59/0/1933. Anlegung eines evangelischen Begräbnisplatzes in Stewken, 1908.
  4. APT WPT 1872-1920, sygn. 571, Kommunal Friedhof in Stewken, 1899.
  5. R. Heuer, Die Holländerdörfer in der Weichselniederung um Thorn, [w:] "Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst", Heft 42, 1934, S. 122-155. comp.jpg
  6. Z. Jędrzyński, Moje Stawki. Fragment wspomnień, http://www.stawki.org/node/113 [dostęp: 03.12.2014]
  7. H. Maercker, Geschichte der ländlichen Ortschaften und der drei kleineren Städte des Kreises Thorn in seiner früheren Ausdehnung vor der Abzweigung des Kreises Briesen i. J. 1888. Danzig, 1900, s. 539, 699-702. comp.jpg
  8. A. Kowalkowski, Cmentarz ewangelicki na ulicy Łącznej, fotografie, 2012. comp.jpg
  9. Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa: Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, 1928, s. 1215. comp.jpg
  10. M. Neumann, O ludziach, o których pamięć zginęła, "Nowości" z 18.12.2008 [dostęp: 09.01.2013] comp.jpg
  11. Program Ochrony Nekropolii Torunia, 2013
  12. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych T. 11, Województwo Pomorskie. Warszawa: GUS, 1926, s. 58. comp.jpg
  13. S. Spadnowski, Cmentarz przy Łącznej. Między wyrzucanymi śmieciami i wyrzutami sumienia, "Nowości" z 24.03.2016, s. 7, http://nowosci.com.pl/351774,Cmentarz-przy-Lacznej-Miedzy-wyrzucanymi-smieciami-i-wyrzutami-sumienia.html
  14. S. Spandowski, Opowiedźcie nam, jak tutaj kiedyś było, "Nowości", wyd. internetowe z 04.03.2010 r. comp.jpg
  15. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski i in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XI, s. 304. Warszawa, 1880-1902. comp.jpg
  16. O. Steinmann, Der Kreis Thorn. Statistische Beschreibung. Thorn 1866, s. 290. comp.jpg
  17. A. Zglińska, Cmentarz na Stawkach, fotografie, 2011 comp.jpg

O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 License